Αγαπούν το χαρτί, τα σημειωματάρια και τα ημερολόγια. Τι κρύβεται πίσω από αυτή την ανάγκη;

Από τις καθημερινές λίστες και τις μικρές σημειώσεις μέχρι τα προσωπικά ημερολόγια, η ανάγκη να καταγράφουμε όσα σκεφτόμαστε, αισθανόμαστε και ζούμε μπορεί να αποκαλύπτει πολλά για τον τρόπο με τον οποίο λειτουργεί ο νους μας.

Υπάρχουν άνθρωποι που δεν μπορούν να αφήσουν μια σκέψη να περάσει χωρίς να την καταγράψουν. Κρατούν σημειώσεις για τις υποχρεώσεις της ημέρας, γράφουν ιδέες που τους έρχονται ξαφνικά στο μυαλό, φτιάχνουν λίστες ακόμη και για τα πιο απλά πράγματα και συχνά διατηρούν ημερολόγια όπου αποτυπώνουν όσα έζησαν, σκέφτηκαν ή αισθάνθηκαν.

Για κάποιους, η καταγραφή είναι σχεδόν καθημερινή ανάγκη. Μια ιδέα που δεν σημειώθηκε μοιάζει σαν να μπορεί να χαθεί, μια εκκρεμότητα που δεν γράφτηκε δημιουργεί την αίσθηση ότι παραμένει ανοιχτή, ενώ μια σημαντική στιγμή αποκτά διαφορετική αξία όταν βρίσκει τη θέση της στις σελίδες ενός ημερολογίου.

Τι κρύβεται, όμως, πίσω από αυτή τη συμπεριφορά; Είναι απλώς ένας πρακτικός τρόπος οργάνωσης ή μήπως το γράψιμο εξυπηρετεί βαθύτερες γνωστικές και συναισθηματικές ανάγκες;

Η ψυχολογία έχει μελετήσει τον τρόπο με τον οποίο η καταγραφή πληροφοριών, σκέψεων και προσωπικών εμπειριών συνδέεται με τη μνήμη, τη συναισθηματική επεξεργασία και την καθημερινή λειτουργία του νου. Και τα ευρήματα παρουσιάζουν ιδιαίτερο ενδιαφέρον.

Όταν το μυαλό χρειάζεται λίγο χώρο

Ένας από τους λόγους για τους οποίους οι άνθρωποι καταγράφουν συνεχώς πληροφορίες συνδέεται με αυτό που οι επιστήμονες ονομάζουν cognitive offloading. Πρόκειται για τη διαδικασία κατά την οποία μεταφέρουμε μέρος των πληροφοριών που θέλουμε να θυμόμαστε σε εξωτερικά μέσα, όπως σημειώσεις, ημερολόγια, λίστες και υπενθυμίσεις.

Με απλά λόγια, αντί να προσπαθούμε να συγκρατήσουμε τα πάντα στο μυαλό μας, επιλέγουμε να τα καταγράψουμε κάπου.

Μια ανασκόπηση επιστημονικών μελετών των Sam Gilbert και συνεργατών, που δημοσιεύτηκε το 2023 στο περιοδικό Psychonomic Bulletin & Review, εξέτασε ακριβώς αυτή τη συμπεριφορά. Οι ερευνητές μελέτησαν τον τρόπο με τον οποίο οι άνθρωποι χρησιμοποιούν εξωτερικά εργαλεία για να θυμούνται μελλοντικές υποχρεώσεις και προθέσεις.

Η καταγραφή μιας εκκρεμότητας, για παράδειγμα, μπορεί να μας βοηθήσει να μην χρειάζεται να την επαναφέρουμε συνεχώς στη σκέψη μας. Ένα ημερολόγιο ή μια λίστα λειτουργεί ως εξωτερική υπενθύμιση, υποστηρίζοντας τη μνήμη μας στην καθημερινότητα.

Αυτό εξηγεί γιατί κάποιοι άνθρωποι αισθάνονται ανακούφιση όταν σημειώνουν όσα έχουν να κάνουν. Δεν πρόκειται απαραίτητα για υπερβολική ανάγκη οργάνωσης, αλλά για έναν τρόπο διαχείρισης των πληροφοριών που απαιτούν την προσοχή τους.

Γράφoυμε για να καταλάβουμε τι αισθανόμαστε

Δεν καταγράφουμε, όμως, μόνο όσα πρέπει να θυμόμαστε. Συχνά γράφουμε και όσα δυσκολευόμαστε να εξηγήσουμε ακόμη και στον ίδιο μας τον εαυτό.

Μια σκέψη που επιστρέφει διαρκώς, μια απογοήτευση, ένας προβληματισμός ή ένα γεγονός που μας επηρέασε μπορεί να βρει διέξοδο μέσα από τη γραφή.

Στην ψυχολογία, η συγκεκριμένη πρακτική είναι γνωστή ως expressive writing, δηλαδή η γραπτή έκφραση προσωπικών σκέψεων και συναισθημάτων.

Μια μετα-ανάλυση του Lin Guo, που δημοσιεύτηκε το 2023 στο British Journal of Clinical Psychology, εξέτασε 31 πειραματικές μελέτες με συνολικά 4.012 συμμετέχοντες. Οι ερευνητές διαπίστωσαν ότι η εκφραστική γραφή είχε μια μικρή αλλά στατιστικά σημαντική επίδραση στη μείωση συμπτωμάτων κατάθλιψης, άγχους και στρες, με τα οφέλη να εμφανίζονται κυρίως στις μεταγενέστερες αξιολογήσεις.

Το εύρημα δεν σημαίνει ότι η τήρηση ημερολογίου αποτελεί θεραπεία ή ότι λειτουργεί με τον ίδιο τρόπο για όλους. Αναδεικνύει, ωστόσο, τη δυνατότητα της γραφής να συμβάλει στην επεξεργασία δύσκολων συναισθημάτων.

Ίσως γι' αυτό κάποιοι άνθρωποι αισθάνονται την ανάγκη να γράψουν για κάτι που τους απασχολεί, ακόμη κι αν γνωρίζουν ότι δεν πρόκειται να διαβάσει ποτέ κανείς αυτές τις σελίδες. Δεν γράφουν απαραίτητα για να βρουν μια λύση. Μερικές φορές γράφουν απλώς για να μπορέσουν να δουν πιο καθαρά τι συμβαίνει μέσα τους.

Η ανάγκη να μη χαθούν οι στιγμές

Υπάρχει και μια διαφορετική πλευρά της καταγραφής: η επιθυμία να διατηρήσουμε τις αναμνήσεις μας.

Κάποιοι άνθρωποι σημειώνουν τι έκαναν μέσα στην ημέρα, τι τους έκανε εντύπωση, μια συζήτηση που είχαν, ένα μέρος που επισκέφθηκαν ή ακόμη και μια μικρή λεπτομέρεια που ίσως φαντάζει ασήμαντη στους άλλους.

Δεν πρόκειται πάντα για σημαντικά γεγονότα. Μπορεί να είναι μια όμορφη συνάντηση, μια σκέψη που γεννήθηκε στη διάρκεια μιας βόλτας ή μια συνηθισμένη ημέρα που, για κάποιον προσωπικό λόγο, θέλουν να θυμούνται.

Μια ενδιαφέρουσα μελέτη των Gert Kristo, Steve Janssen και Jaap Murre, που δημοσιεύτηκε το 2009 στο επιστημονικό περιοδικό Memory, εξέτασε τη διατήρηση προσωπικών αναμνήσεων σε 878 συμμετέχοντες. Οι ερευνητές διαπίστωσαν ότι οι λεπτομέρειες των γεγονότων ξεχνιούνται ταχύτερα από το γενικό τους περιεχόμενο. Παράλληλα, η αναπόληση και η κοινοποίηση των εμπειριών σε άλλους συνδέθηκαν με καλύτερη ανάκληση.

Η έρευνα δεν αποδεικνύει ότι το ημερολόγιο εμποδίζει τη λήθη. Μας υπενθυμίζει, όμως, πόσο εύκολα χάνονται οι λεπτομέρειες της καθημερινής ζωής.

Για όσους αγαπούν να κρατούν προσωπικές καταγραφές, ένα ημερολόγιο μπορεί να λειτουργεί σαν ένα αρχείο της προσωπικής τους ιστορίας. Όταν το ανοίγουν ξανά μετά από μήνες ή χρόνια, δεν βρίσκουν μόνο γεγονότα, αλλά και έναν παλαιότερο εαυτό τους: τον τρόπο που σκεφτόντουσαν, όσα τους απασχολούσαν και τις μικρές στιγμές που κάποτε είχαν σημασία.

Οι λίστες δεν αφορούν μόνο την οργάνωση, αλλά και το αύριο

Υπάρχουν άνθρωποι που γράφουν καθημερινά λίστες. Τι πρέπει να αγοράσουν, ποιον πρέπει να καλέσουν, ποιες δουλειές πρέπει να ολοκληρώσουν και τι δεν πρέπει να ξεχάσουν.

Αυτή η συνήθεια συνδέεται με μια ακόμη σημαντική λειτουργία της μνήμης, τη λεγόμενη prospective memory, δηλαδή την ικανότητά μας να θυμόμαστε ότι πρέπει να κάνουμε κάτι στο μέλλον.

Για παράδειγμα, να στείλουμε ένα μήνυμα, να πληρώσουμε έναν λογαριασμό ή να ολοκληρώσουμε μια εργασία σε συγκεκριμένη χρονική στιγμή.

Οι σημειώσεις και οι υπενθυμίσεις λειτουργούν ως εξωτερικά στηρίγματα αυτής της διαδικασίας. Μάλιστα, πειραματική έρευνα των Gilbert και συνεργατών έχει δείξει ότι η χρήση εξωτερικών υπενθυμίσεων μπορεί να βελτιώσει την πιθανότητα να θυμηθούμε και να εκτελέσουμε μια μελλοντική πρόθεση.

Έτσι, για κάποιους ανθρώπους η δημιουργία μιας λίστας δεν είναι απλώς μια μηχανική συνήθεια. Είναι ένας τρόπος να αποκτούν μια πιο ξεκάθαρη εικόνα της ημέρας τους και να μετατρέπουν τις σκέψεις και τις προθέσεις τους σε συγκεκριμένες ενέργειες.

Πότε η ανάγκη για καταγραφή γίνεται υπερβολική;

Το γεγονός ότι κάποιος γράφει συχνά, κρατά ημερολόγιο ή δημιουργεί συνεχώς λίστες δεν σημαίνει ότι αντιμετωπίζει κάποιο ψυχολογικό πρόβλημα.

Η καταγραφή μπορεί να είναι μια απολύτως λειτουργική συνήθεια, η οποία εξυπηρετεί διαφορετικές ανάγκες ανάλογα με τον άνθρωπο και την περίσταση.

Υπάρχει, ωστόσο, μια σημαντική διαφορά ανάμεσα στο να γράφουμε επειδή αυτό μας βοηθά και στο να αισθανόμαστε ότι πρέπει οπωσδήποτε να καταγράψουμε κάτι.

Εάν κάποιος δυσκολεύεται έντονα όταν δεν μπορεί να σημειώσει μια πληροφορία, αισθάνεται διαρκή πίεση να καταγράφει τα πάντα ή αφιερώνει δυσανάλογο χρόνο σε αυτή τη διαδικασία, αξίζει να εξεταστεί τι βρίσκεται πίσω από αυτή τη δυσκολία.

Δεν είναι η συχνότητα της καταγραφής από μόνη της που έχει σημασία, αλλά το κατά πόσο η συμπεριφορά επηρεάζει την καθημερινότητα και την ελευθερία του ανθρώπου.

Τελικά, γιατί έχουμε ανάγκη να γράφουμε όσα ζούμε;

Ίσως δεν υπάρχει μία ενιαία απάντηση. Για κάποιους, η καταγραφή είναι ένας τρόπος να θυμούνται. Για άλλους, ένας τρόπος να οργανώνουν τις σκέψεις τους, να διαχειρίζονται τις υποχρεώσεις τους ή να εκφράζουν συναισθήματα που δεν είναι εύκολο να μοιραστούν.

Και για αρκετούς μπορεί να είναι ένας συνδυασμός όλων αυτών.

Αυτό που έχει ενδιαφέρον είναι ότι μέσα από μια τόσο απλή καθημερινή συνήθεια συναντώνται διαφορετικές λειτουργίες του ανθρώπινου νου: η μνήμη, η προσοχή, η οργάνωση, η αυτοπαρατήρηση και η συναισθηματική επεξεργασία.

Τελικά, δεν γράφουμε πάντα επειδή φοβόμαστε ότι θα ξεχάσουμε κάτι. Μερικές φορές γράφουμε επειδή έχουμε ανάγκη να δώσουμε χώρο σε μια σκέψη, να καταλάβουμε ένα συναίσθημα ή να κρατήσουμε λίγο περισσότερο μια στιγμή που δεν θέλουμε να χαθεί.

Και ίσως αυτή να είναι η πιο ενδιαφέρουσα πλευρά της καταγραφής: ότι μας επιτρέπει να επιστρέφουμε σε όσα ζήσαμε, αλλά και να καταλαβαίνουμε λίγο καλύτερα όσα συμβαίνουν μέσα μας.

Πηγές:

• Gilbert, S. J. et al. (2023). Outsourcing Memory to External Tools: A Review of Intention Offloading. Psychonomic Bulletin & Review.

• Guo, L. (2023). The delayed, durable effect of expressive writing on depression, anxiety and stress. British Journal of Clinical Psychology.

• Kristo, G., Janssen, S. M. J. & Murre, J. M. J. (2009). Retention of autobiographical memories: An Internet-based diary study. Memory.